Zwangerschap en supplementen: wat is verboden
Tijdens de zwangerschap is niet elk potje supplementen onschuldig. Sommige stoffen zijn juist aan te raden, andere kunnen het ongeboren kind schaden. De redactie zet op een rij welke vitamines, kruiden en sportfarmacologische middelen aandacht vragen en waarom terughoudendheid het uitgangspunt is.
Waarom voorzichtigheid tijdens de zwangerschap telt
Tijdens de zwangerschap deelt een vrouw haar bloedsomloop in zekere zin met het ongeboren kind. Veel stoffen die de moeder binnenkrijgt, passeren de placenta en bereiken de foetus, die zich in een uiterst gevoelige ontwikkelingsfase bevindt. Daardoor kan een middel dat voor een volwassene onschuldig is, voor het kind wel schadelijk zijn.
De eerste weken, wanneer de organen worden aangelegd, zijn het kwetsbaarst. Juist in die periode weet een vrouw soms nog niet dat ze zwanger is. Dat maakt het verstandig om al bij een kinderwens kritisch te kijken naar supplementen en medicijnen.
In Nederland adviseren het Voedingscentrum, verloskundigen en het kenniscentrum Lareb over wat wel en niet veilig is. Hun uitgangspunt is terughoudendheid: gebruik alleen wat aantoonbaar nodig en veilig is, en vermijd alles waarvan de veiligheid niet is aangetoond.
Dit artikel richt zich op sport- en voedingssupplementen en op stoffen uit de sportfarmacologie. Het is nadrukkelijk geen vervanging van het advies van de eigen verloskundige of arts, maar een overzicht van de categorieën die aandacht vragen.
Vitamines en mineralen: nuttig, maar met grenzen
Niet alle supplementen zijn af te raden; sommige worden juist aanbevolen. Foliumzuur is het bekendste voorbeeld. Een dagelijkse inname rond de conceptie en in het eerste trimester verlaagt het risico op een neuralebuisdefect bij het kind. Dit advies geldt breed en is goed onderbouwd.
Tegelijk kan te veel van bepaalde vitamines schadelijk zijn. Het duidelijkste voorbeeld is vitamine A in de vorm van retinol. Een hoge inname tijdens de zwangerschap wordt in verband gebracht met aangeboren afwijkingen. Daarom wordt lever, dat zeer rijk is aan vitamine A, in de zwangerschap afgeraden, net als supplementen met veel retinol.
| Stof | Advies tijdens zwangerschap |
|---|---|
| Foliumzuur | Aanbevolen rond conceptie en eerste trimester |
| Vitamine D | Aanvulling geadviseerd volgens richtlijn |
| Vitamine A (retinol) | Hoge doses vermijden; geen leverproducten |
| IJzer | Alleen bij vastgesteld tekort, op advies |
| Jodium | Via gevarieerde voeding; supplement op indicatie |
Ook multivitaminepreparaten verdienen aandacht. Speciale zwangerschapsmultivitaminen zijn zo samengesteld dat ze veilige hoeveelheden bevatten, terwijl een gewone multivitamine soms te veel vitamine A of andere stoffen kan leveren. Het loont om de etiketten te vergelijken.
De rode draad is dat een supplement geen onschuldig extraatje is. De dosis maakt het verschil tussen nuttig en schadelijk, en meer is zeker niet beter. Bij twijfel geeft de verloskundige of apotheker uitsluitsel over wat past.
Kruiden en 'natuurlijke' supplementen
Dat een product natuurlijk of kruidenbasis is, betekent niet dat het veilig is tijdens de zwangerschap. Veel kruiden bevatten biologisch actieve stoffen waarvan de effecten op de zwangerschap niet of nauwelijks zijn onderzocht. Het ontbreken van bewijs van schade is iets anders dan bewijs van veiligheid.
Sommige kruiden worden traditioneel in verband gebracht met het stimuleren van de baarmoeder of het beïnvloeden van hormonen en worden daarom afgeraden. Voorbeelden die vaak genoemd worden in waarschuwingen zijn bepaalde afslankkruiden en sterk geconcentreerde plantenextracten.
- Afslank- en 'detox'-supplementen: af te raden; vaak ongedefinieerde mengsels en soms laxerende kruiden.
- Hooggedoseerde kruidenextracten: onvoldoende onderzocht in de zwangerschap.
- Cafeïnehoudende kruidenproducten: dragen bij aan de totale cafeïne-inname, die beperkt moet blijven.
- Kruidenthee in grote hoeveelheden: matig gebruiken; sommige soorten worden ontraden.
Een bijzonder aandachtspunt zijn supplementen die via internet worden besteld en niet in Nederland zijn gecontroleerd. Daarin zijn soms niet-vermelde stoffen aangetroffen, waaronder medicijnen of hormonen. Voor een zwangere vrouw is dat een onacceptabel risico.
De veiligste houding is: gebruik tijdens de zwangerschap geen kruidensupplementen zonder overleg met een zorgverlener. Voeding met gewone kruiden en specerijen in de keuken is daarbij geen probleem; het gaat om geconcentreerde supplementen en extracten.
Sportfarmacologie: een duidelijke grens
Voor stoffen uit de sportfarmacologie geldt tijdens de zwangerschap een eenvoudige regel: niet gebruiken. Anabole steroïden, SARM's, hormonen, groeihormoonpreparaten en vetverbranders horen in deze periode absoluut niet thuis en kunnen de ontwikkeling van het kind ernstig schaden.
Anabole androgene steroïden zijn mannelijke geslachtshormonen. Bij een vrouwelijke foetus kunnen ze vermannelijking van de geslachtsorganen veroorzaken. Het gebruik van zulke middelen tijdens de zwangerschap is dan ook gevaarlijk en wordt in alle richtlijnen afgewezen.
Vetverbranders verdienen een aparte waarschuwing. Middelen zoals clenbuterol of stoffen op basis van sterke stimulantia belasten het hart en de stofwisseling en zijn tijdens de zwangerschap uit den boze. De stof dinitrofenol, soms als afslankmiddel verkocht, is extreem giftig en levensgevaarlijk, voor iedereen en zeker tijdens een zwangerschap.
Ook ogenschijnlijk onschuldige pre-workoutsupplementen bevatten vaak hoge doses cafeïne en andere stimulerende stoffen. De cafeïne-inname wordt in de zwangerschap bewust beperkt, en de overige ingrediënten zijn zelden op veiligheid bij zwangeren onderzocht.
Praktische aanpak voor de zwangere sporter
Veel vrouwen willen tijdens de zwangerschap actief blijven, en dat is in overleg met de verloskundige vaak goed mogelijk. Bewegen hoeft echter niet gepaard te gaan met supplementen. Een gezond en gevarieerd voedingspatroon levert samen met de geadviseerde foliumzuur en vitamine D in de meeste gevallen alles wat nodig is.
Een praktische stap is om alle gebruikte potjes en poeders mee te nemen naar de eerste controle en samen met de verloskundige door te nemen. Zo wordt duidelijk wat kan blijven, wat beter stopt en of er iets ontbreekt. Dit kost weinig moeite en voorkomt onnodige risico's.
- Begin bij een kinderwens al met foliumzuur, nog voor een positieve test.
- Stop met sport- en afslanksupplementen zodra een zwangerschap mogelijk is.
- Lees etiketten op vitamine A en vermijd hoge doses.
- Bestel geen supplementen uit onbekende bron via internet.
- Vraag bij elke twijfel de verloskundige, huisarts of apotheker.
Wie borstvoeding geeft, hoort te weten dat ook daarna voorzichtigheid geboden blijft: veel stoffen gaan over in de moedermelk. De drempel om supplementen en sportfarmacologie te gebruiken, blijft dus hoog zolang het kind gevoed wordt.
Samengevat is de zwangerschap bij uitstek een periode om het eenvoudig te houden: bewezen nuttige aanvullingen gebruiken, de rest laten staan en bij twijfel altijd advies vragen aan een deskundige.
Conclusies van de redactie
Tijdens de zwangerschap geldt terughoudendheid met supplementen. Foliumzuur en vitamine D worden juist aanbevolen, terwijl hoge doses vitamine A, niet-gecontroleerde kruidensupplementen en afslankproducten moeten worden vermeden.
Stoffen uit de sportfarmacologie, zoals anabole steroïden, SARM's, hormonen en vetverbranders, horen absoluut niet thuis in deze periode en kunnen het kind ernstig schaden. Dinitrofenol is zelfs levensgevaarlijk.
De veiligste aanpak is eenvoudig: alleen gebruiken wat aantoonbaar nuttig en veilig is, etiketten lezen, geen onbekende internetproducten gebruiken en bij elke twijfel de verloskundige of apotheker raadplegen.
Lees ook onze artikelen over cafeïne en gezondheid, over veilig bewegen tijdens de zwangerschap en over de risico's van afslanksupplementen.
Literatuur
- Gezondheidsraad. Voeding tijdens de zwangerschap en lactatie. Den Haag: Gezondheidsraad; 2021.
- De Regil LM, Peña-Rosas JP, Fernández-Gaxiola AC, Rayco-Solon P. Effects and safety of periconceptional folate supplementation for preventing birth defects. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(12):CD007950.
- Rothman KJ, Moore LL, Singer MR, et al. Teratogenicity of high vitamin A intake. N Engl J Med. 1995;333(21):1369–1373.
- Marx W, McKavanagh D, McCarthy AL, et al. The effect of herbal supplements during pregnancy: a review. Complement Ther Med. 2019;43:168–175.
- CARE Study Group. Maternal caffeine intake during pregnancy and risk of fetal growth restriction. BMJ. 2008;337:a2332.
- Wood S, Cowen T, Simpson A. 2,4-Dinitrophenol (DNP) poisoning: a review. Clin Toxicol. 2011;49(6):440–446.
